pH đất là gì? Cách đo và điều chỉnh cho đúng
pH đất quyết định cây hút được bao nhiêu phần trăm lượng phân bà con bón. Hướng dẫn cách tự đo, đọc kết quả và nâng pH an toàn bằng vôi.
Tóm tắt nhanh
- Phần lớn cây trồng hợp với đất có pH từ 5,5 đến 7,0.
- Đất quá chua giữ chặt lân, nên bón nhiều lân cây vẫn thiếu.
- Nâng pH bằng vôi, bón từ từ nhiều lần và bón cách phân đạm, super lân 2 đến 3 tuần.
pH đất nói lên điều gì
pH là thang đo độ chua hay kiềm, chạy từ 0 đến 14. Mức 7 là trung tính, dưới 7 là chua, trên 7 là kiềm. Thang này tính theo cấp số nhân: đất pH 5 chua gấp 10 lần đất pH 6.
Phần lớn cây trồng hợp với đất có pH trong khoảng 5,5 đến 7,0. Một số cây ưa chua hơn, như chè (khoảng 4,5–5,5).
Vì sao phải quan tâm tới pH
pH không nuôi cây trực tiếp. Nó quyết định thức ăn trong đất có ở dạng cây hút được hay không.
| Tình trạng | Điều xảy ra trong đất |
|---|---|
| Đất quá chua (dưới 5,0–5,5) | Nhôm và mangan hòa tan nhiều gây độc rễ; lân bị sắt, nhôm giữ chặt; thiếu canxi, magie, molypden; vi sinh vật có ích hoạt động kém |
| Đất quá kiềm (trên 7,5) | Sắt, mangan, kẽm, đồng, bo khó tan nên cây thiếu vi lượng; lân bị canxi giữ chặt |
Trên đất quá chua, bà con có thể bón rất nhiều lân mà cây vẫn thiếu lân. Triệu chứng thiếu chất có trong bài nhận biết cây thiếu dinh dưỡng qua lá. Chỉnh pH trước thì đỡ tốn phân bón.
Ở Việt Nam, đất chua phổ biến hơn nhiều so với đất kiềm. Lý do là mưa nhiều rửa trôi canxi, magie và bà con bón phân đạm liên tục nhiều năm.
Vì sao đất ngày càng chua
Đất vườn có xu hướng chua dần theo năm tháng vì bốn lý do chính:
- Mưa nhiều rửa trôi canxi và magie xuống tầng đất sâu.
- Phân đạm dạng amôn (như đạm sunphat, viết tắt là SA) và urê sinh ra axit khi chuyển hóa trong đất. Bón nhiều năm liền thì đất chua thấy rõ.
- Thu hoạch mang canxi, magie, kali ra khỏi vườn theo trái, hạt, thân lá.
- Chất hữu cơ phân hủy và rễ cây cũng tiết ra axit.
Vì vậy pH đất cần được đo lại định kỳ chứ không đo một lần là xong.
Cách tự đo pH đất
- Lấy mẫu: lấy đất ở 5–10 điểm rải đều trong vườn, sâu 0–20 cm, rồi trộn chung thành một mẫu. Với cây ăn trái thì lấy trong vùng tán. Tránh chỗ vừa bón phân, bón vôi.
- Pha: để đất khô tự nhiên, bóp nhỏ, trộn 1 phần đất với 5 phần nước cất hoặc nước tinh khiết đóng chai. Đây là tỷ lệ theo tiêu chuẩn TCVN 5979:2007. Không dùng nước giếng, nước máy vì bản thân chúng có pH khác nhau.
- Đo: khuấy đều, để lắng khoảng 30 phút rồi đo phần nước trong bằng bút đo pH hoặc giấy quỳ.
Bút đo cho số chính xác hơn giấy quỳ nhưng cần hiệu chuẩn bằng dung dịch chuẩn định kỳ. Máy cắm trực tiếp xuống đất loại rẻ tiền thường sai số lớn, chỉ nên dùng để tham khảo.
Nâng pH đất chua bằng vôi
- Chọn loại vôi: vôi bột nông nghiệp (đá vôi nghiền, CaCO₃) tác dụng từ từ và an toàn. Dolomite cung cấp thêm magie, hợp với đất thiếu magie. Vôi tôi và vôi nung tác dụng nhanh, mạnh, nhưng dễ hại rễ nếu dùng quá tay.
- Lượng bón: tùy pH hiện tại và loại đất. Đất sét, đất nhiều hữu cơ cần nhiều vôi hơn đất cát để nâng cùng một mức pH. Khuyến cáo phổ biến dao động từ vài trăm ký đến khoảng 1–2 tấn mỗi ha mỗi lần. Tính ra là vài chục ký đến 200 ký cho 1.000 m². Bà con căn cứ kết quả phân tích đất và khuyến cáo địa phương.
- Thời điểm: bón trước khi trồng hoặc đầu mùa mưa, rải đều và xới trộn vào đất. Nâng pH từ từ qua nhiều lần tốt hơn bón dồn một lần.
- Không trộn chung: không bón vôi cùng lúc với phân đạm amôn, urê, phân chuồng tươi, vì đạm sẽ bay hơi. Cũng không bón cùng lúc với super lân, vì lân bị giữ chặt. Nên cách nhau khoảng 2–3 tuần.
Khi đất quá kiềm
Ít gặp hơn, chủ yếu ở vùng đất đá vôi hoặc do bón vôi quá tay. Hướng xử lý là tăng chất hữu cơ và dùng phân có tính chua sinh lý như đạm sunphat (SA). Có thể bón thêm lưu huỳnh theo khuyến cáo. Trong lúc chờ đất cải thiện, bà con bổ sung vi lượng dạng chelate (vi lượng được bọc trong hợp chất hữu cơ để cây dễ hút) qua lá.
Việc làm ngay
- Đo pH đất vườn mình trong tuần này và ghi lại con số.
- Nếu pH dưới 5,5, lên kế hoạch bón vôi trước mùa mưa.
- Bón phân hữu cơ hoai mục đều đặn để pH ít dao động. Xem cách ủ phân chuồng cho hoai.
- Mỗi năm đo lại một lần, cùng một thời điểm, để biết đất đang đi theo hướng nào.
Câu hỏi thường gặp
pH đất bao nhiêu là tốt cho cây trồng?
Phần lớn cây trồng hợp với đất có pH từ 5,5 đến 7,0. Một số cây ưa chua hơn, ví dụ cây chè hợp với pH khoảng 4,5 đến 5,5.
Bón vôi bao lâu thì pH đất tăng?
Vôi bột nông nghiệp tác dụng từ từ, thường cần vài tuần đến vài tháng. Thời gian này tùy độ mịn của vôi, độ ẩm đất và cách trộn vào đất. Bà con đo lại pH sau khoảng hai đến ba tháng rồi mới quyết định bón thêm.
Có nên bón vôi chung với phân đạm không?
Không nên. Vôi gặp phân đạm amôn, urê hoặc phân chuồng tươi làm đạm bay hơi. Vôi gặp super lân làm lân bị giữ chặt. Bà con bón vôi trước, cách các loại phân này khoảng 2 đến 3 tuần.
Nguồn tham khảo
- Brady N.C., Weil R.R., 2016. The Nature and Properties of Soils, ấn bản thứ 15. Pearson.
- Havlin J.L., Tisdale S.L., Nelson W.L., Beaton J.D., 2014. Soil Fertility and Fertilizers, ấn bản thứ 8. Pearson.
- TCVN 5979:2007 (ISO 10390:2005). Chất lượng đất: Xác định pH.
- Systematic review assessing the effects of amendments on acidic soils pH in tea plantations. PeerJ, 2024, bài số e17653.